KAWALERIA POLSKA 1939

Polskie tradycje kawaleryjskie sięgają początków państwa polskiego i związane są nierozerwahlie z prowadzonymi przez nas wojnami o niepodległość. Jazda zajmuje miejsce poczesne w historii polskiej wojskowości. Od zarania dziejów do czasów najnowszych mieliśmPolska kawaleria przeprawia się przez rzekę ...y dużą liczbę kawalerii, a zasady polskiej taktyki walki, przystosowanej do naszych specyficznych warunków, przyniosły nam wiele sukcesów militarnych. W wiekach XVI i XVII Polska stała się ojczyzną nowoczesnej taktyki jazdy wprowadzonej na zachodzie Europy dopiero w drugiej połowie XVIII wieku. Taktyka ta polegała na brawurowej szarży , wypadach, działaniu przez zaskoczenie itp. Znakomitą jej ilustracją było między innymi zwycięstwo nad wojskami moskiewskimi pod Orszą w roku 1508 oraz Konstantego Ostrogskiego nad Tatarami pod Kaniowem w 1527 i w tymże samym roku nad wojskami moskiewskimi pod Kiesią, a także Tarnowskiego pod Obertynem w 1531 i Zamoyskiego nad arcyksięciem Maksymilianem pod Byczyną w 1588. Najwięcej jednak wspaniałych sukcesów kawaleryjskich przyniósł, nieszczęśliwy pod względem politycznym, wiek XVII, w którym taktyka jazdy polskiej osiągnęła szczyt doskonałości. Na specjalną jednak uwagę zasługują zwycięstwa odniesione przez Stefana Czarnieckiego. Ten wybitny polski dowódca i wzór żołnierza wniósł duży wkład w rozwój polskiej taktyki kawaleryjskiej. W Polsce -po zniknięciu jazdy używającej zbroi utrudniającej ruchy zrodziły się z końcem XVI wieku nowe rodzaje kawalerii: lekka, średnia i ciężka. Typ jazdy: lekkiej stanowiły chorągwie tatarskie i wołoskie. Nie nosiły odzienia ochronnego typu bojowego, uzbrojone były tylko w szable, łuki, a później dzidy. Chorągwie te prowadziły rozpoznanie, ubezpieczenie i pościg za rozbitym nieprzyjacielem. Jazdę średniozbrojną reprezentowały chorągwie kozackie, zwane później pancernymi, a na Litwie petyhorskimi, odziane w kolczugi i misiurki, a uzbrojone w szable, łuki, pistolety, niekiedy strzelby. Używane były do bezpośrednich uderzeń, rozpoznania ubezpieczenia. Husaria stanowiąca jazdę najcięższą uzywaną do uderzen przełamujących-wyposazona była w półzbroje, szyszaki, kopie i szable. Husaria zajmuje trwałe miejsce w naszej historii. 
Pod Obertynem w roku 1531 hetman Jan Tarnowski ze słabymi siłami zastąpił drogę Wołochom nowocześnie uzbrojonym przez Turków. Natarcie husarii rozniosło nieprzyjaciela. W roku 1605 pod Kircholmem hetman Karol Jan ChodkiewicPolska kawaleria 1939 - zdjęcie współczesne z musiał przyjąc bitwę ze Szwedami na niedogodnej pozycji między jeziorami, rzekami a trzęsawiskami. Miał 4140 ludzi przeciwko 11-tysięcznym siłom szwedzkim, nacierającym w dodatku z kilku stron. W najkrytyczniejszym momencie Chodkiewicz powziął ryzykowną,ale jedyną decyzję -całą posiadaną husarią uderzył jak taranem w centrum nieprzyjaciela. Za husarią poszły lekkie chorągwie, które w puch rozbiły wroga. Dzięki temu zwycięstwu Polska odzyskała Inflanty. Później w wojnie moskiewskiej hetman Stanisław Żółiewski odnosił rozliczne zwycięstwa również dzięki husarii. Ostatnim wielkim wodzem kawaleryjskim w wieku XVII był król Jan III Sobieski. Nie miejsce tu na opisywanie jego kunsztu operowania jazdą, błyskawicznych improwizacji, znakomitych pomysłów w ogniu bitwy , zręcznych manewrów i zaskakiwania przeciwnika, jakie stosował w zależności od sytuacji i tetenu. Pod Wiedniem w roku 1683 husaria ocaliła Austrię. Odchodzącą w przeszłość husarię i chorągwie pancerne zastąpiła nowa jazda lekka kawaleria narodowa, a potem ułani. Ich rodowód jest interesujący. Z jeńców tatarskich, osadzonych przez Wielkiego Księcia Witołda w Trokach, zrodziły się pierwsze oddziały jazdy tatarskiej walczące z Krzyżakami. Z tradycyjnego uzbrojenia pozostały Tatarom polskim krzywe szable, a na początku XVII wieku doszły piki zapożyczone od Kozaków i Wołochów. W pierwszej połowie XVIII wieku stopniowo jazda tatarska przyozdabiała piki na wzór polskich kopii barwnymi proporcami i tak oto piki przekształciły się w charakterystyczne dla polskich Tatarów lance. Do tradycji jazdy tatarskiej nawiązywał za Stanisława Augusta pułk ułanów Mustafy Baranowskiego, jeden z dwóch pułków ułanów królewskich. 
Po 1810 Ułani na defiladzie ... roku został sformowany szwadron tatarski i zaliczony do pułku lekkokonnego polskiej gwardii cesarskiej. Na kołpakach żołnierze owego szwadronu nosili półksiężyc. Napoleon tworząc oddziały lekkokonne zezwolił na uzbrojenie ich w lance. W roku 1807 w Warszawie został utworzony pułk lekkokonny polskiej gwardii cesrskiej zwany z francuska szwoleżerami. Pierwszą kampanię szwoleżerowie odbyli w Hiszpanii. I tam zaznali sławy, choć walczyli przeciw Hiszpanom broniącym swej niepodległości. Po krwawo okupionych sukcesach Napoleon stał niemal u wrót Madrytu, do którego wiodła droga przez wąwóz Samosierra. Próbowali sforsować go grenadierzy starej gwardii i strzelcy konni gwardii, ulubieńcy cesarza, których mundur najchętniej nosił. Bezskutecznie. Wreszcie w tym pamiętnym dniu 30 listopada 1808 roku rozkaz do szarży otrzymał, pełniący tego dnia służbę przy cesarzu, szwadron polskich szwoleżerów pod dowództwem Jana Kozietulskiego. Na rozkaz dowódcy szwadron liczący około 120 ludzi ruszył w kierunku wąwozu. Przeszli przez niego jak burza ponosząc znaczne straty, ale otworzyli drogę na Madryt. Wielu wybitnych dowódców polskich służyło w kawalerii lub się z niej wywodziło. Urodzonym kawalerzystą był także nasz bohater narodowy książę Józef Poniatowski. Cechowała go odwaga i doskonała znajomość sztuki kawaleryjskiej. Dalszy rozwój, a nawet rozkwit kawalerii nastąpił w okresie Królestwa Kongresowego. Polska jazda wsławila się również w walkach powstańczych 1830 roku, odnosząc sukcesy w wielu bitwach i potyczkach. W Wiośnie Ludów w 1848 roku na Węgrzech brały udział dwa polskie pułki ułanów. 
W czasie powstania styczniowego w 1863 roku generał Edmund Taczanowski utworzył dwa pułk1 Pułk Ułanów Krechowieckich - Rok 1939i ułanów. Wojna Rosji z Niemcami zaczęła się 1 sierpnia 1914 roku, ale jeszcze wojska austriackie nie ruszyły do boju, kiedy 2 sierpnia (cztery dni wcześniej niż kompania kadrowa Piłsudskiego) pierwszy zalążek wojska polskiego w sile 7 ludzi:Władysław Belina-Prażmowski, Zygmunt Bończa-Kalwacki, Janusz Głuchowski, Stanisław Grzmot-Skotnicki, Stefan Hanka-Kulesza, Antoni Jabłoński, Ludwik Kmicic-Skrzyński przekroczył kordon graniczny. Miast barwnych mundurów mieli cywillie ubrania, miast dziarskich rumaków furmanki. Ten swoisty patrol ułański natarł na Jędrzejów, gdzie znajdował się rosyjski ośrodek mobilizacyjny. Komisja poborowa uciekła do Kielc. Rezerwiści z radością rozeszli się do domów. Od jednego z właścicieli ziemskich zwycięscy ułani dostali 5 koni. Powrócili do Krakowa bez strat,pięciu konno, a dwóch z siodłami na furmance i zameldowali Piłsudskiemu, że zadanie wykonali. W ciągu sierpnia ułani Beliny rozrośli się do rozmiarów szwadronu, a w październiku tworzyli już dywizjon.Naczelny Komitet Narodowy w roku 1915 sformował trzy brygady Legionów. Żołnierze I Brygady z 1 Pułkiem Ułanów Beliny walczyli w Kongresówce, II Brygada z 2 Pułkiem Ułanów biła się w Karpatach i Besarabii. Następnie sfonnowano III Brygadę, ale już bez ułanów. Po stronie rosyjskiej powstały również oddziały polskie. W styczniu 1915 Witold Gorczyński zaczął fonnować legion w Warszawie i Puławach, stąd jego nazwa: Legion Puławski. Legion składał się z jednego batalionu piechoty i jednego szwadronu ułanów. W styczniu 1917 Legion Puławski przekształcił się w Dywizję Strzelców Polskich, w jej skład wchodził Pułk Ułanów Polskich, których ubrano na pocz. 1918 roku w spodnie z lampasami i czapki z amarantowymi otokami. Pułk wsławił się w lipcu 1917 roku brawurową i zwycięską szarżą pod Krechowcami i otrzymał nazwę "Krechowieckich". Miano to zachował do 1946 roku.
Po upadku caratu dowództwo nad dywizją objął generał Józef Dowbór-Muśnicki, który wkrótce utwo3 bateria 7 dywizjonu artylerii konnej - rok 1939rzył w Rosji I Korpus. W skład korpusu wchodziły trzy pułki ułańskie mające barwy: 1 -amarantowej, 2 -białej i 3 -żółtej. Korpus Józefa Dowbór-Muśnickiego i pozostałe dwa korpusy polskie w Rosji: generała Jana Stankiewicza i generała Eugeniusza Michaelisa, korzystały z zasobów mundurowych armii carskiej. Używano więc mundurów rosyjskich z polskimi orłami na czapkach i polskimi oznakami stopni przejętymi z armii Hallera, która dostosowała je do wzorów francuskich. Wtedy to po raz pierwszy , w 1 Pułku Ułanów wprowadzono zwyczaj noszenia na kołnierzach kurtek i płaszczy proporczyków o barwach pułkowych. Dotychczas proporczyki noszono wyłącznie na lancach. W okresie międzywojennym przyjęło się to w całej polskiej kawalerii i artylerii konnej. Powołane do życia w czasie I wojny polskie formacje kawaleryjskie stały się zaczątkiem polskiej jazdy II Rzeczypospolitej. W wielu przypadkach tworzone oddziały nawiązywały do kawalerii XVIII wieku oraz Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego. Wkrótce po odzyskaniu niepodległości wyłonił się pozornie formalny spór o numerację trzech pierwszych pułków jazdy. W rzeczywistości był to zatarg ambicjonalny między naczelnikiem państwa Józefem Piłsudskim a generałem Józefem Dowbór-Muśnickim, który twierdził, że pierwszeństwo należy się pierwszym trzem pułkom ułanów I Korpusu z barwami: amarantową, białą i żółtą na otokach czapek, tradycją nawiązującymi do trzech pierwszych pułków ułańskich Królestwa Kongresowego, dalsza nuneracja przysługuje ułanom II i III Korpusu. Piłsudski przeciwstawiał tej propozycji pułki ułańskie trzech brygad legionowych powołanych do życia wcześniej. Wybrnięto z tego sporu kompromisowo. 
Piłsudski zgodził się na zachowanie numeracji pułków ułańskich zgodnie z propozycją Dowbora, ale za to dawne pułki ułanów legionowych wyróżnił jakby gwardyjskim mianem szwoleżerów. Do wiosny 1920 roku ułani i szwoleżerowie nosili takie same szare mundury jak całe wojsko. Dwaj oficerowie kawalerii - zdjęcie współczesne Spośród innych rodzajów broni wyróżniały ich buty z cholewami, kurtki dwurzędowe z wyłogami barwy pułkowej i pułkowe proporczyki na kołnierzu. Zamiast maciejówek czapki fasonu angielskiego z otokiem barwy pułkowej. Na uzbrojenie strzelców konnych, ułanów i szwoleżerów składały się: szabla, karabinek kawaleryjski i lanca. Lance używane w polskiej kawalerii pochodziły z armii rosyjskiej, niemieckiej i francuskiej. Pułk składał się z czterech szwadronów liniowych, jednego szwadronu karabinów maszynowych i szwadronu zapasowego. Szarża i walka czysto kawaleryjskie stopniowo traciły swe znaczenie. Coraz częściej ułani walczyli w szyku pieszym. Lance też coraz rzadziej bywały potrzebne, mimo to w koszarach przerabiano ćwiczenia z nimi. Od początku I wojny światowej kawaleria, choć brała udział w operacjach rozstrzygających, to jednak głównie pełniła rolę pomocniczą: zwiady i ochrona skrzydeł. Wyjątek pod tym wzglem stanowiły dwa kraje: Polska i Związek Radziecki. Znaczenie kawalerii uwidoczniło się po raz ostatni w wojnie 1920 roku. Po niej definitywnie, skończyła się rola kawalerii jako siły zdolnej w bitwach przeważać szalę zwycięstwa. Wiele z tradycji kawaleryjskiej zachowało się nietylko w pułkach jazdy okresu międzywojennego, lecz także przeszło do oddziałów kawaleryjskich ludowego Wojska Polskiego.
Aby odpowiedzieć na pytanie,czy kawaleria polska była w przededniu II wojny śwaitowej jaskrawym, rzucającym się w oczy anachronizmem, warto sięgnąć do statystyki. W Związku Radzieckim istniało wówczas 13 dywizji kawalerii, a 12 było w trakcie przezbrajania na jednostki zmotoryzowane. Jeszcze w latach 1944-1945 w skład każdego frontu wchodziło od 1 do 2 korpusów kawalerii. W roku 1937 Niemcy dysponowały 1 brygadą kawalerii oraz 12 pOdprawa w 18 Pułku Ułanów Pomorskich w Grudziądzu.ułkami kawalerii dywizyjnej. W roku 1939 Francja, licząc razem z wojskami kolonialnymi, dysponowała 5 dywizjami kawalerii oraz 4 samodzielnymi brygadami, w tym samym roku w Wielkiej Brytanii istniały 3 brygady kawalerii terytorialnej i 1 brygada kawalerii stałej. W roku 1943 a więc już po doświadczeniach zmechanizowanego Blitzkriegu w Polsce, Włochy miały w swojej armii 13 pułków kawalerii, a na przełomie 1941/42 roku wojska regularne i gwardia narodowa USA dysponowały 27 dywizjami piechoty i 7 dywizjami kawalerii. We Francji (rząd Vichy) kawaleria przetrwała do 1944 roku. Kawaleria była pozostałością po przestarzałych doktrynach wojennych, ale obiektywnie trzeba stwierdzić, że dotyczyło to, jak widać z przytoczonych danych, nie tylko Polski. Podstawową jednak kwestią w dziejach jazdy była zarówno na przestrzeni stuleci, jak iw pierwszej połowie XX wieku nie jej bezwzględna liczba, ale stosunek do innych rodzajów broni, a przede wszystkim do piechoty. Zasadniczo w Wojsku Polskim ustaliły się te proporcje po ukończeniu wojny 1920 roku i przetrwały mało zmienione do 1936 roku. Wyrażały się one liczbą 90 pułków piechoty i 40 pułków kawalerii. Jednakże według stanów mobilizacyjnych na wrzesień 1939 roku proporcje te uległy zmianie: na 132 pułki piechoty przypadało zaledwie 37 pułków kawalerii 12 (24 Pułk Ułanów oraz 1 i 10 Pułk Strzelców Konnych zostały zmotoryzowane). Ich siły nie można porównać oczywiście z pułkiem piechoty. Proporcje piechoty do kawalerii w 1935. roku wynosiły: w Polsce 57,2% do 10,5%, w Niemczech 43,5% do 2,1°/6, w ZSRR 43,3% do 6;2%, we Francji 52,5% do 6,4%.
Najmniejszą jednostką organizacyjną w kawalerii polskiej była sekcja licząca 6 kawalerzystów: podoficer lub starszy szeregowiec jako dowódca i pięciu szeregowców, z których dwóch pełniło funkcję koniowodnych. Pluton składał się z 3 sekcji liniowych, sekcji ręcznych karabinów maszynowych i gońca, łącznie 27 ludzi. Dowódcą był oficer, zastępcą podoficer. Szwadron był oddziałem o dużej samodzielności taktycznej. Liczył ok. 120 żołnierzy. W skład jego wchodziły 3-4 plutony liniowe, poczet dowódcy oraz drużyna gospodarcza. W skład pUłku wchodził poczet dowódcy pułku, czKawaleryjski rząd konia szeregowego sprzed 1937 roku.tery szwadrony liniowe, szwadron ciężkich karabinów maszynowych, pluton łączności, drużyna pioniersko-przeciwgazowa, pluton kolarzy, pluton armatek przeciwpancernych oraz szwadron gospodarczy. Pułk liczył około 850 ludzi. Największymi jednostkanii kawalerii były brygady przeznaczone głównie do zabezpieczenia skrzydeł i styków armii. Trzypułkowa brygada kawalerii wg stanu wojennego liczyła 6143 oficerów i podoficerów i szeregowców i miała 5200 koni razem z taborami. Dysponowała przy tym 12 armatami 75 mm, 90 ciężkimi oraz ręcznymi karabinami maszynowymi, 18 działami przeciwpancernymi, 2 działami przeciwlotniczymi 40 mm i 66 karabinami przeciwpancernymi. Ponadto do brygady był przydzielony dyon pancerny, mający 18 czołgów i samochody pancerne oraz baon strzelców. Polska kawaleria składała się z 40 pułków, w tym 10 pułków strzelców konnych, 3 pułki szwoleżerów i 27 pułków ułanów. W wyniku reorganizacji dokonanej w roku 1937 utworzono 11 brygad (4 czteropułkowe i 7 trzypułkowych). Kawaleria otrzymała m.in. plutony przeciwpancerne czterodziałonowe, szwadron pionierów, szwadrony łączności i plutony chemiczne. Mimo prób unowocześnienia kawalerii jej siła ogniowa przedstawiała się nadal nie najlepiej w porównaniu z niemieckimi i radzieckimi jednostkami. Praktycznie rzecz biorąc polska brygada kawalerii miała siłę pułku piechoty, a pułk kawalerii siłę batalionu piechoty. Oczywiście inną siłę miał pułk konno, inną pieszo. Niektórzy historycy są nawet zdania,że pułk pieszo miał siłę wzmocnionej kompariii piechoty. W roku 1938 nowy szef Departamentu Kawalerii, generał Piotr Skuratowicz, stwierdzał, że (...) na pierwszy rzut
oka uderza, w jak bardzo znacznym stopniu oddziały polskiej kawalerii ustępują sąsiadom pod względem stanów i wyposażenia. Doszedł on do wniosku, że w walce pieszej pułk polskiej kawalerii będzie słabszy od pułków sąsiadów od 2 do 2,5 razy. Zadania, jakie wytyczono ułanom, były takie same,jakie stawiano szwoleżerom i strzelcom konnym, których nazwy zachowano przez pietyzm dla tradycji. Po prostu poruszali się konno, a walczyli pieszo. Przeznaczano ich także,do typowej walki kawaleryjskiej z szarżą włącznie oraz do rozpoznaliia, do ubezpieczania skrzydeł i do osłony odwrotu. Szwadron karabinów maszynowy służył do wsparcia i przygotowaliia szarży oraz do współdziałania w walce pieszej. Kładziono nacisk przede wszystkim na walkę pieszą, traktując konie jako szybki środek przerzutu z miejsca na miejsce. 
Problem przystosowania kawalerii do nowoczesnej wojny polegał przede wszystkim na odpowiednim uzbrojeniu i wyposażeniu -przystosowaniu kawalerii do obrocny przeciwlotniczej i przeciwpancernej, a także na założeniu,że gros akcji będzie prowadzonych w szyku pieszym, podczaSzwadron Reprezentacyjny WP na obchodach Święta WP - 15 sierpień 2001, W-was gdy przed 1914 rokiem (wówczas kawaleria też była szkolona do walki pieszej) przewidywano gros działań w szyku konnym. Choć brygady kawalelii miały w pewnej mierze zastępować jednostki zmotoryzowane, jeśli idzie o szybkość przerzucania się z miejsca na miejsce i manewru, to jednak pod względem ruchliwości i siły ognią nie mogły się absolutnie równać nie tylko z wrogiem, lecz i z własnymi jednostkami zmechanizowanymi. Kawaleria polska poważnie obciążała budżet wojskowy. Rocznie kosztowała ponad 70 milionów złotych, z czego aż 20 milionów szło na wyżywienie koni i ich zakup. Jej istnienie wynikało z błędnych przesłanek wyciągniętych z wojny 1920 roku, z założeń,że WP będzie walczyć ze Związkiem radzieckim, gdzie ukształtowanie terenu,odległości i niewielka sieć dróg szczególnie predestynują ten rodzaj broni.
W okresie bezpośrenio poprzedzającym wybuch wojny 1939 roku istniało 11 dywizjonów artylerii konnej, z których każdy wchodził w skład jednej z 11 Brygad Kawalerii.Dywizjny artylerii konnej były jednostkami samodzielnymi. Od 1921 roku nie łączono ich nigdy w pułki, były one zwykle 3 lub 4 bateryjne w zależności od liczby pułków w brygadzie. W każdej baterii były dwa plutony, a w każdym plutonie dwa działony (łącznie dywizjon posiadał 12 lub 16 dział).Używano starych 3 calowych dział rosyjskich przekalibowanych na 75 mm, nazyanych popularnie "prawosławnymi". We wrześniu 1939 roku po mobilizacji stanęło do walki 11 dywizjonów i jedna samodzielna 15 bateria konna, razem 38 baterii ze 158 działami (w magazynach mobilizacyjnych znajdowało się jeszcze około 470 dział tego typu).

MAZOWIECKA BK

dowódca- płk. dypl. Jan Karcz , szef sztabu - mjr. dypl. Marcin Freyman, mp - Warszawa

Kawaleria przeprawia się przez przeszkodę wodną - rok 1939

1 Pułk Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego (Warszawa)-płk dypl. Janusz Albrecht
7 Pułk Ułanów Lubelskich im. gen. Kazimierza Sosnkowskiego (Mińsk Maz.)-ppłk Marian Skrzynecki
11 Pułk Ulanów Legionowych im. marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza (Ciechanów) - ppłk Władysław Mączewski 
1 Dywizjon Artylerii Konnej im. gen. Józefa Bema (W-wa)-ppłk Tadeusz Pietsch
2 szwadron pionierów - mjr Tadeusz Zdanowicz, szwadron łączności -kpt. Bronisław Rybiński, szwadron kolarzy - mjr Edward Śniegocki
11 dywizjon pancerny - mjr Stefan Majewski
3 batalion strzelców (Rembertów) - ppłk Marian Wieroński 
81 pluton artylerii p-lot. -N.N.
W rejonie Krzynowłoga Mała ubezpiecza prawe skrzydło Armii Modlin nad granicą Prus Wschodnich. Wycofuję się na Przaszyn, w jego rejonie toczy zacięte boje 7 pułk ułanów niszcząc w dniu 4 września kilka niemieckich czołgów. Brygada walczyła na lini Narwii między Pułtuskiem a Serockiem, później  na linii Bugu. Przebiła się przez Dywizję Pancerną "Kempf" Brygada rozdzieliła się. Część dołączyła do Grupy Kawalerii gen Andersa. W dniu 24 września w czasie marszu na południe toczy bój pod Suchowolą. Ulega przeważającym siłom nieprzyjaciela.  

WOŁYŃSKA BK

 dowódca - ppłk dypl. Julian Filipowicz, szef sztabu - mjr. Wilhelm Lewicki , mp- Równe
12 Pułk Ułanów Podolskich (Białokrynica koło Krzemieńca) - płk Andrzej Kuczek
19 Pułk Ułanów Wołyńskich im. gen. Karola Edmunda Różyckiego (Ostróg nad Horyniem) - ppłk dypl. Józef Pętkowski 
21 Pułk Ułanów Nadwiślańskich (Równe) - ppłk kazimierz de Rostwo-Suski
2 Pułk Strzelców Konnych (Hrubieszów) - płk Józef Mularczyk
2 Dywizjon Artylerii Konnej im. gen. Józefa Sowińskiego (Dubno) - płk Jan Kamiński 
8 szwadron pionierów - rtm. Władysław Bajkowski, szwadron łączności - por. Jan Kiśluk, szwadron kolarzy - por. Stefan Suchodolski
21 batalion pancerny - mjr. Stanisław Gliński , batalion czołgów TP - mjr Edmund Karpow
11 batalion strzelców - ppłk Władysław Warchoł 
82 bateria artylerii plot - ppor. Józef Jahołkowski, batalion 84 pp - mjr. Wacław Sokol
Przydzielona do Armii Łódź, 1 września zwycięsko walczy pod Mokrą z 4 DPanc, niszcząc 1ckm-y wz.30 na taczankach poczas galopu ...50 pojazdów, w tym 76 czołgów. Ponosi przy tym duże straty - ok. 500 zabitych. Szczególnie duże straty poniosły 12 i 21 Pułk Ułanów. Wielkie męstwo wykazał 2 DAK prowadzący ogień na wprost. Następnego dnia brygada powstrzymała nieprzyjaciela pod Ostrowami , zaś w nocy z 3 na 4 września przeprowadziła siłami 2 p.s.k. udany wypad na niemiecką kolumnę pancerną w Kamieńsku , 8 września osłaniała skutecznie odwrót Armii Łódż pod Cyrusową Wolą. Otoczony został sztab brygady, natomiast oddziałom udało się wydostać z okrążenia. Od 12 września brygada wchodzi w skład Grupy Kawalerii gen. Andersa, następnego dnai bierze udział w bitwie pod Mińskiem Mazowieckim, a następnie pod Krasnobrodem i Hutą Rożniecką. Walczą: 19 Pułk Ułanów, 2 PSK, 2 DAK, zaś częśc 12 i 21 PU - jako zgupowanie kawalerii mjr. Julewicza - brała udział w obronie Warszawy.  

WILEŃSKA BK

dowódca -płk dypl. Konstanty Drucki-Lubecki, szef sztabu - mjr. dypl. Jan Schaitter, mp - Wilno
4 Pułk Ułanów Zaniemeńskich (Wilno) - ppłk Ludomir Wysocki
13 Pułk Ułanów Wileńskich (Nowa Wilejka ) - ppłk dypl. Józef Szostak
23 Pułk Ułanów Groźdzeńskich (Postawy)- ppłk Zygmunt Miłkowski 
3 Dywizjon Artylerii Konnej im płk Włodzimierza Potockiego (Podbrodzie) - ppłk Józef Droba
7 szwadron pionierów - rtm. Józef Lichtarowicz

Władysław Anders na czele 14. Pułku Ułanów

- szwadron łączności - mjr. Wacław Orchowski
- szwadromn kolarzy - ppor. Jerzy Majewski
33 Dywizjon Pancerny - kpt. Władysław Łubieński 
83 bateria artylerii plot. - ppor. Henryk Szperka
W składzie Armii Prusy brała udział w walkach pod Piotrkowem, broniła Pilicy koło Sulejowa. Dnia 8 września 4 Pułk Ułanów toczył bój z oddziałami pancernymi nieprzyjaciela. 8i 9 września brygada przekraczała Wisłę pod Maciejowicami , gdzie została rozbita. W czasie walki odcięty został 23 p.u. , rozpoczynając działania partyzanckie w Górach Świętokrzyskich. resztki brygady (4 p.u. i 1 szwadron 13 p.u.) weszły w skład tworzonej 13 września Brygady Kawalerii płk Adama Zakrzewskiego i wraz z niąwalczyły dalej. Dnia 22 września Brygada płk Zakrzewskiego została podporządkowana Grupie Kawalerii gen. Andersa, brała udział w drugiej bitwie tomaszowskiej.  
 

SUWALSKA BK

dowódca - gen. bryg.Zygmunt Podhorski , szef sztabu - mjr. dypl. Edward Boniecki, mp- Suwałki

Ułan w pełnym oporządzeniu ...

3 Pułk Szwoleżerów Mazowieckich (Suwałki)- płk Edward Milewski
1 Pułk Ułanów Krechowieckich (Augustów) - płk Jan Litewski
2 Pułk Ułanów Grochowskich (Suwałki) - płk. Kazimierz Plisowski
3 Pułk Strzelców Konnych (Wołkowysk) ppłk Jan Małysiak
4 Dywizjon Artylerii Konnej (Suwałki)- ppłk. Ludwik Kiok
11 szwadron pionierów - rtm. Władysław Kozłowski
11 szwadron łączności - por. Jan Piekut
11 szwadron kolarzy - rtm. Andrzej Pruszyński
31 dywizjon pancerny - kpt. Brunon Błędzki
Pułk piechoty KOP "Głębokie" -płk. Zdzisław Zajączkowski
84 bateria artylerii plot. ppor. Kazimierz Nosalik, bateria artylerii KOP "Kleck" - kpt. Zbigniew Nowakowski
Wchodziła w skład SGO Narew. Do 4 września dozorowała granicę niemiecką w rejonie Suwałk. Dywizjon 3 Pułku Szwoleżerów wykonał wypad na teren Prus Wschodnich. Przesunięta w rejon Zambrowa brała uwieńczony powodzeniem udział w uderzeniu na grupę Dywizji Pancernej "Kempf" z 9 na 10 września , a wcześniej z 8 na 9 września 3 p.s.k. walczył z kawalerią niemiecką. W dniu 10 września wraz z Podlaską BK tworzy Dywizję Kawalerii Zazagen. Podhorskiego. Usiłuje bezskutecznie zająć Zamborów. Po przeorganizowaniu się w Puszczy Białowieskiej i kolejnych potyczkach z 29/30 września wchodzi w skład SGO Polesie pod dowództwem gen. Kleeberga. Po zaciętych walkach kapituluje 6 pażdziernika.

KRAKOWSKA BK

dowódca - gen. bryg. Zygmunt Piasecki , szef sztabu - ppłk dypl. Tadeusz Nalepa, mp - Kraków
3 Pułk Ułanów Śląskich (Tarnowskie Góry) - płk Czesław Chmielewski
8 Pułk Ułanów ks. Józefa Poniatowskiego (Kraków) - ppłk. Włodzimierz Dunin-Żuchowski 
5 Pułk Srzelców Konnych (Dębica) - płk Kazimierz Kosiarski
5 dywizjon artylerii konnej (Oświęcim) - ppłk.Jan Witowski
5 szwadron pionierów - rtm. Jan Płosso, szwadron łączności - por. Zygmunt Chełmiński , szwadron kolarzy - rtm. Antoni Starnawski
51 dywizjon pancerny - mjr. Henryk Świetlicki, batalion ON "Koszęcin" - mjr. Franciszek Żak.

8 Pułk Ułanów przed Sukiennicami w Krakowie

85 bateria artylerii plot. - ppor. Stanisław Skowroński
Wchodziła w skład Armii Kraków. W dniach 1 i 2 września toczyła zacięte boje nadgraniczne w  rejonie Woźnik; stawiała czoło czołgom. W dniu 3 września 8 Pulk Ułanów oddzielił się od brygady, walczył pod Szczekocinami a następnie w Armii Lublin, zas reszta oddziałów brygadyw dniu 5 września walczyła pod Pińczowem. Przeprawiła się na prawy brzeg Wisły pod Baranowem w dniu 16 września. 3 Pułk Ułanów walczy pod Tarnogrodem a następnie cała brygada uczestniczy w bitwie tomaszowskiej. Następnie całą brygada wchodzi w skład Armii Lublin gen. Piskora. Pod Tarnawatką ponosi duże straty szczególnie w 3 Pułku Ułanó. Nie udaje się jej przebić w kierunku południowym. Kapituluje wraz z cała armią.

PODOLSKA BK

dowódca - płk Leon Strzelecki, szef sztabu - ppłk dypl. Witold Święcicki , mp. Stanisławów
6 Pułk ułanów Kaniowskich (Stanisławów) - płk Stefan Liszko
9 Pułk Ułanów Małopolskich (Trembowla) - płk dypl. Klemens Rudnicki
14 Pułk Ułanów Jazłowieckich (Lwów)- płk Edward Godlewski
6 dywizjon artylerii konnej (Stanisławów) - ppłk dr Stanisław Pochopień
6 szwadron pionierów - rtm. Bolesław Krajewski
6 szwadron łączności - por. Jerzy Olszewski, szwadron kolarzy - por. Władysław Orski
62 dywizjon pancerny - kpt. Zygmunt Brodowski
7 batalion strzelców - mjr. Józef Szul
86 bateria artyleri plot. - kpt. Oswald Peschel
Szarża pod Wólką Węglową 19 września 1939 roku ...Walczy w składzie Armii Poznań. Do 3 września osłaniala Poznań od zachodu, potem odchodzi na linię Warty. Bierze udział w bitwie nad Bzurą w dniach 10-12 września w osłonie sił głównych. Walczy pod Uniejowem , Wartkowicami i Ozorkowem, gdzie wyróżniają się szczególnie 6 i 14 Pułk Ułanów.W dniu 14 września brygada zostaje przecucona na lewe skrzydło armii pod Brochów. Wraz z Wielkopolską BK tworzy Grupę Kawalerii gen. Abrahama. W dniu 17 września przez Puszczę Kampinowską przebija się ku stolicy, dnia 19 września przebija się pod Wólką Węglową szarżą 14 Pułku Ułanów. Do momentu kapitulacji walczy w obronie Warszawy. 

WIELKOPOLSKA BK

dowódca - gen. bryg. Roman Abraham, szef sztabu - mjr. dypl. Tadeusz Grzeżułko, mp - Poznań
15 Pułk Ułanów Poznańskich (Poznań) -ppłk. Tadeusz Mikke

Jeden ze szwadronów Wielkopolskiej BK wspierający grupę pieszą płk.Świtalskiego - bitwa nad Bzurą- Sochaczew 14 września 1939

17 Pułk Ułanów Wielkopolskich (Leszno) - płk Ignacy Kowalczewski
7 Pułk Strzelców Konnych Wielkopolskich (Biedrusko) - płk Stanisław Królicki
7 Dywizjon Artylerii Konnej Wielkopolski (Poznań) - ppłk Ludwik Sawicki
3 szwadron pionierów - rtm. Wacław Bartosiak
szwadron kolarzy - por.Zbigniew Barański , szwadron łączności por. Leonard Merkisz
71 dywizjon pancerny - mjr Kazimierz Żółkiewicz
87 bateria artylerii plot. por. Wacław Serafin
Bataliony ON: "Jarocin" - kpt. Antoni Kostrzewa,"Rogoźno"- N.N.,"Rawicz"-kpt. Antoni Hermanowski,"Leszno"-kpt. Franciszek Galica , "Kościan" - kpt. Czesław Trojanowski

Poczet sztandarowy 17 Pułku Ułanów

W składzie Armii Poznań do 3 września toczy potyczki nadgraniczne w rejonie Leszna i Rawicza. W dniu 3 września wykonuje częscią 17 pułku ułanów i piechoty wypad  na teren III Rzeszy zajmując Geyersdorf  (Dębowa Łąka). Przechodzi następnie na linię Warty i Prosny. W dniach 8 i 9 września toczy walki pod Bzurą; wyrożnia się 15 Pułk Ułanów bojem pod Łęczycą. 10 września 17 Pułk Ułanów walczy zwycięsko pod Walewicami. Od 14 września broni  w ostrych walkach z niemiecką  4 DPanc przejścia  przez Bzurę pod Brochowem. W dniu 18 września dociera do Palmir. Zdobywa Sieraków i Laski. W nocy z 19 na 20 wrzesnia, po szarży 14 pułku ułanów, przebija się pod dowództwem gen. Abrahama  wraz z Podolską BK w szyku pieszym do Warszawy. Walczy do kapitulacji  stolicy.

NOWOGRÓDZKA BK

dowódca gen. bryg. Władysław Anders, szef sztabu - mjr. dypl. Adam Sołtan, mp- Baranowicze
25 Pułk Ułanów Wielkopolskich (Prużana) - płk Bohdan Stachlewski

dowódca Nowogródzkiej BK - gen. bryg. Władysław Anders

26 Pułk Ułanów im. Hetmana Chodkiewicza (Baranowicze)- płk dypl. Ludwik Schweizer
27 Pułk Ułanów im. S. Batorego (Nieśwież) - ppłk Józef Pająk
4 Pułk Strzelców Konnych Ziemi Łęczyckiej (Płock) - ppłk Zygmunt Marszewski
9 dywizjon artylerii konnej (Baranowicze) - ppłk Tadeusz Rohoziński
9 szwadron pionierów - rtm. Władysław Wojnikonis
9 szwadron łączności - kpt. Ryszard Bajzert
szwadron kolarzy - por. Leszek Iżyłowski
91 dywizjon pancerny - mjr Antoni Śliwiński
5 batalion strzelców - mjr Piotr Perucki
89 bateria artylerii plot. - kpt. Janusz Klimontowicz
W składzie Armii Modlin do 4 września osłaniałą pod Działdowem i Lidzbarkiem lewe skrzydło armii. W dniach 5 i 6 września broni przedmościa w Płocku i przeprawy pod Wyszogrodem. Później przez Modlin przechodzi w rejon Wiązowny, gdzie 12 września tworzy wraz z Kresową  BK i Wołyńską BK oraz innymi oddziałami Grupę Kawalerii gen. Andersa. W dniu 13 września wraz z Wołyńską BK uderza na Mińsk Mazowiecki , po czym odchodzi w rejon Lubartowa do dyspozycji Naczelnego Wodza. Bierze udział w drugiej bitwie tomaszowskiej wraz z Wileńską BK oraz doraźnie sformowaną w dniu 13 września przez płk. Adama Zakrzeskiego Brygadę Kawalerii. W dniu 23 września przełamuje pod Krasnobrodem pierścień nieprzyjacielskiego okrążenia, a 27 zostaje rozbita w drodze do granicy węgierskiej.

POMORSKA BK

dowódca - gen bryg Stanisław Grzmot-Skotnicki, szef sztabu- płk dypl. Kazimierz Max, mp - Bydgoszcz
2 Pułk Szwoleżerów Rokitiańskich (Starogard) - ppłk. dypl. Józef Trepto
16 Pułk Ułanów Wielkopolskich (Bydgoszcz) - ppłk Julian Arnold-Russocki
18 Pułk Ułanów Pomorskich (Grudziądz) - płk Kazimierz Mastalerz
8 Pułk Strzelców Konnych (Chełmno) - płk dypl. Józef Jastrzębski
11 dywizjon artylerii konnej (Bydgoszcz) - ppłk Władysław Szwed
10 szwadron pionierów - rtm Marceli Woś
10 szwadron łączności - por. Stefan Tyszko
szwadron kolarzy - por. Tadeusz Rawski
81 dywizjon pancerny - mjr. Franciszek Szystowski
1 batalion strzelców (Chojnice) - ppłk Gustaw Zacny
2 batalion stzelców (Tczew) - ppłk Stanisław Janik
Bataliony ON - płk Tadeusz Majewski: "Tuchola", "Kościerzyna", "Czersk", "Starogard"
Samodzielna kompania saperów KOP "Choszcza" - kpt. Taduesz Janiczek
91 bateria artylerii plot- N.N
W Bateria Artylerii Konnej podczas przeglądu ...składzie Armii Pomorze , początkowo nastawiona na szybkie opanowanie Gdańska w przypadku puczu hitlerowskiego. W dniu 1 września osłaniała wycofującą  się piechotę z umocnionych pozycji Chojnice- Jezioro Charzykowskie. Działający w jej składzie 18 Pułk Ułanów Pomorskich wykonał słynną szarżę pod Krojantami. Przy wycofywaniu się w rejon Świecka poniosła duze straty. Część brygady przeprawiła sięna prawy brzeg Wisły. W dniu 9 września resztki brygady (2 Pułk Szwoleżerów i 8 P.S.K. ) wraz  z artylerią weszły w skład Grupy Kawalerii gen. Grzmota- Skotnickiego. W dniu 12 września brygada walczyła pod Ozorkowem pozostając w osłonie Armii  Poznań od zachodu. Dotarła do Warszawy zdziesiątkowana.
KRESOWA BK
dowódca - płk Stefan Hanka-Kulesza (do 4 IX 1939), płk Jerzy Grobicki, szef sztabu - płk dypl. Antoni Witkowski , mp- Brody
20 Pułk Ułanów (Rzeszów) - płk dypl Andrzej Kunachowicz
22 Pułk Ułanów Podkarpackich (Brody) - płk dypl. Władysław Płonka
6 Pułk Strzelców Konnych (Żółkiew) - ppłk Stefan Mossór
1 Pułk Kawalerii KOP - ppłk Feliks Kopeć
13 dywizjon artylerii konnej (Kamionka Strumiłowa) - ppłk Ludwik Grzesło
4 szwadron pionierów - rtm Jerzy Jasielski
szwadron łączności - por. Bolesław Kobielski
szwadron kolarzy - por. Władysław Bober
61 dywizjon pancerny - kpt Alfred Wojciński
42 samodzielna kompania czołgów rozpoznawczych - kpt Maciej Grabowski
4 batalion strzelców - mjr. Wincenty Mischke
92 bateria artylerii plot - N.N
W składzie Armii Łódź. Jeszcze przed wejściem do walk poniosła straty atakowana przez lotnictwo. W dniu 4 września weszłą do akcji, następnego dnia broniła lini Warty. Brygada oskrzydlona przez nieprzyjaciela odeszła do rejonu Szadek , a następnie nad rzekę Ner, poźniej do lasów Emilia, a w reszcie w kierunku na Głowno do rejonu Chlebowa. Uległa rozproszeniu . 1 Pułk Kawalerii KOP i 22 Pułk Ułanów weszły w skład grupy kawalerii gen. Andersa, którą osłaniały od strony Wisły w czasie działań na Mińsk Mazowiecki. Poźniej  podziliły jej los
PODLASKA BK
dowódca - gen. bryg. Ludwik Kimicic-Skrzyński, szef sztabu-mjr dypl . Julian Szychniewicz, mp - Białystok
5 Pułk Ułanów Zasławskich (Ostrołęka) - płk Stefan Chomicz
10 Pułk Ułanów Litewskich (Białystok) - ppłk dypl. Kazimierz Busler
9 Pułk Strzelców Konnych (Grajewo) - płk Tadeusz Falewicz
14 dywizjon artylerii konnej (Białystok) - ppłk dypl. Tadeusz Żyborski
1 szwadron pionierów - rtm Kazimietrz Szela
szwadron łączności - kpt. Jan Jurewicz
10 szwadron kolarzy - ppor. Marian Jurecki
32 dywizjon pancerny - mjr. Stanisław Szostak
94 bateria artylerii plot. - ppor. Józef Musiał
W składzie SGO Narew do 4 września dozoruje granicę Prus Wschodnich. W tym czasie 5 Pułk Ułanów odpiera ataki małych oddziałów niemieckich w rejonie Myszyńca. Również 5 i 10 Pułk Ułanów dokonuje wypadu w kierunku Białej Piskiej po stronie niemieckiej. W dniu 6 września brygada przechodzi przez Narew w okolicy Łomży i staje w odwodzie. W dniu 8 września broni Ostrowi Mazowieckiej następnego dnia dokonuje  wypadu na to miasto, a następnie na Brok.Wśród częstych walk  i utarczek dochodzi do rejonu Złotoryji , gdzie 10 września tworzy wraz z Suwalską BK Dywizję Kawalerii "Zaza" gen. Podhorskiego. Z okrążenia pod Zambrowem przebija siędo Białowieży. Od 18 wrzesnia wchodzi w skład SGO Polesie walcząc w jej składzie do dnia kapitulacji - 6 października 1939 roku.

 OPORZĄDZENIE KAWALERZYSTY:

UŁAN (SZEREGOWY) KAWALERII POLSKIEJ

oporządzenie ułana kawalerii polskiej w 1939 roku - zdjęcie pochodzi z "Gazet Wojennych" (1) rogatywka polowa wz.37, (2) furażerka wz.23, (3) hełm wz.15, (4) kurtka mundurowa wz.36, (5) manierka wz.31, (6) znak tożsamości, (7) para ładownic skórzanych na naboje kb Mauser wz.98a,  (8) pas skórzany żołnierski, (9) maska przeciwgazowa RSC, (10) pochwa do bagnetu wz.24 z żabką,  (11) łopatka w pokrowcu skórzanym, ramkowym, (12) para butów żołnierskich z ostrogami, (13) menażka wz.31,  (14) opatrunek osobisty, (15) szabla kawaleryjska wz.34 z pochwą, (16) kbk Mauser wz.98, produkcji F.B. Radom , (17) bagnet wz.24, (18) amunicja łódkowa do kb Mauser wz.98a w pudełku, (19) niezbędnik, (20)chlebak wz.33.

OFICER KAWALERII POLSKIEJ

oporządzenie oficera kawalerii polskiej w 1939 roku - zdjęcie pochodzi z "Gazet Wojennych" (1) rogatywka garnizonowa wz.35, (2) furażerka wz.23, (3) czapka okrągła oficera pułku szwoleżerów, (4) rogatywka polowa wz.37, (5) kurtka mundurowa, garnizonowa wz.36, (6) odznaka pamiątkowa 21. pułku ułanów, (7) znak tożsamości, (8) kurtka mundurowa, polowa wz.36, (9) pistolet VIS wz.35, (10) opatrunek osobisty,  (11) pas skórzany oficerski z koalicyjką, (12) kabura na pistolet VIS wz.35, (13) para butów wysokich, oficerskich z ostrogami, (14) torba polowa, oficerska typ B, (15) lornetka polowa w futerale, (16) smycz do pistoletu VIS wz.35, (17) szabla oficerska wz.21/22 z pochwą.

na podstawie: "Księga Kawalerii Polskiej" H.Smaczny oraz "Zostały tylko ślady podków..." C.Leżeński

Webmastering: Bolek Rosiński 2001-02. Wszelkie prawa zastrzeżone!